وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذ۪ينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِه۪ يَسْتَهْزِؤُ۫نَ۟
Sond be, bi pêxemberên berî te re jî tinaz hatibû kirin. Ew tinazkar bi wê (tiştê) ku tinazê xwe pê dikirin hatin dorpêçkirin.
قُلْ س۪يرُوا فِي الْاَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّب۪ينَ
Bibêje: “Li ser rûyê erdê bigerin û aqubeta ew ên derewandine çawa bûye bibînin.”
قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ قُلْ لِلّٰهِۜ كَتَبَ عَلٰى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَۜ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيٰمَةِ لَا رَيْبَ ف۪يهِۜ اَلَّذ۪ينَ خَسِرُٓوا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
Bibêje: “Tiştên li erd û esmanan aîdê kî ne?” Bibêje: “Aîdê Allah in.” Wî, rahmetê li ser xwe nivîsandîye. Sond be roja qiyametê ya ku tê (di rabûna wê) de qet tu guman tune, dê we hemûyan li hev bicivîne. Ew ên ku xwe xisirandine/zerar kirine! Ew îmân nayînin.
وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي الَّيْلِ وَالنَّهَارِۜ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ
Hemû tiştên di şev û rojê de ne, yê wî ne. Ew (yê ku hemû tiştan dibihîze û îcabetî dûayan dike) Semî û (zanayê her tiştî) Alîm e.”
قُلْ اَغَيْرَ اللّٰهِ اَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُۜ قُلْ اِنّ۪ٓي اُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ اَوَّلَ مَنْ اَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ
Bibêje: “Digel ku xaliqê erd û esmanan Allah e û ew riziq dide û (ji hêla tu kesî ve) nayê xwedîkirin, ma ez ji Allah pê ve çawa yekî din ji xwe re dost bigirim?” Bibêje: “Bêguman li min hate fermankirin ku ez bibim ji ewilê muslîman/ew evdên ku şirkê terk kirine û li ser tewhîdê berê xwe dane Allah.” Û (ji min re wiha hat gotin:) “Nebe ku tu bibî ji muşrîkan.”
(Muşrîkan, hin heyînên ji xeynî Allah ji xwe re wek dost/welî digirtin û çawa ku ji dostekî/ji welîyekî bendewarê tiştek bûn, weke vê ji wan heyînan jî daxwaz û hêvîyan dikirin. Ewana li gorî dilê xwe wiha dihesibandin ku heyînên ji xeynî Allah ji xwe re kiribûn ewlîya ev bûn; melâiketên ku nêzî Allah in (ac) û li îndallah/li cem Allah xatirê wan heye (34/Sebe’, 40) û rûhanîyeta kesên salih in. (53/Necm, 20; 71/Nûh, 23)
Qur'ana Kerîm, sebebên welî girtin û pûtçêkirina van heyînan wiha îzah dike:
- Ji bo nêzîkbûna Allah (39/Zûmer, 3)
- Ji bo li îndallah/li cem Allah bi şefaeta wan naîl bibin (10/Yûnus, 18; 39/Zûmer, 43-44)
- Dema hewcedarîyê de ki bo alîkarî li wan bê kirin (36/Yâsîn, 74-75)
- Ji bo bibin xwedî îzzet (19/Meryem, 81-82)
- Ji bo pevkelandina civakê û bibe rûmeteke neteweyî/millî (29/Ankebût, 25) Wekî din bnr. 29/Ankebût, 41.)
قُلْ اِنّ۪ٓي اَخَافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّ۪ي عَذَابَ يَوْمٍ عَظ۪يمٍ
Bibêje: “Eger ez ji Rabbê xwe re îsyan bikim, ez ji wî ezabê roja mezin ditirsim.”
مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۜ وَذٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُب۪ينُ
“Ew kesê wê rojê ji ezabê bête vegerandin, (Allah) rehma xwe lê kiriye. Ha ev, qezenceke vikîvekirî ye.”
وَاِنْ يَمْسَسْكَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُٓ اِلَّا هُوَۜ وَاِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ
Eger Allah zerarekî bide te, jê (ji Allah) pê ve tu kes nikare wê biborîne. Eger xêrekî bigihîjîne te, ew li ser her tiştî Qadir e.
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِه۪ۜ وَهُوَ الْحَك۪يمُ الْخَب۪يرُ
Ew, li ser evdên xwe (yê ku sitû ji her tiştî re dide tewandin) Qahir e. Ew (xwedî hikum û hikmet) Hakîm û (agahdarê her tiştî) Xabîr e.
قُلْ اَيُّ شَيْءٍ اَكْبَرُ شَهَادَةًۜ قُلِ اللّٰهُ شَه۪يدٌ بَيْن۪ي وَبَيْنَكُمْ وَاُو۫حِيَ اِلَيَّ هٰذَا الْقُرْاٰنُ لِاُنْذِرَكُمْ بِه۪ وَمَنْ بَلَغَۜ اَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ اَنَّ مَعَ اللّٰهِ اٰلِهَةً اُخْرٰىۜ قُلْ لَٓا اَشْهَدُۚ قُلْ اِنَّمَا هُوَ اِلٰهٌ وَاحِدٌ وَاِنَّن۪ي بَر۪ٓيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَۢ
Bibêje: “Ma şahidîya kî herî mezin e?” Bibêje: “Di navbera min û we de Allah şahid e. Ev Qur'ana ji min re hatîye wehîykirin ku ez we û kesên deng bigihîje wan, pê hişyar bikim. Nexwe hûn şahidî dikin ku ji xeynî Allah hin îlâhên din hene?” Bibêje: "Ez tu carî şahidî li vêya nakim.” Bibêje: “Bêguman ew yek îlâhekî bi tenê ye. Ez ji tiştên ku hûn jê re dikin şirîk, berî me.”
(Giregirên Qureyşîyan hatin cem Rasûlullah (ass) û wiha gotin: “Ya Muhammed! Tu kes şahidîya rastîya te nake. Me ji Cihûyan û ji Filleyan jî pirs kir. Ji me re gotin der heqê (pêxemberîya) wî de di destê me de qet tu delîl tune. Ka bêje, şahidê te kî ye?” Li ser vê bûyerê ev ayet nazil bû. (Bnr.Zadu’l Mesîr) Şahidê dawa tewhîdê Allah e. Ji xeynî vê, hewcedarîya tu şahidî û delîl û tesdîqê tune. Di dirêjahîya Qur'anê de ku Allah (di maneyekî de) bi evdên xwe re diaxive, li ser vê şahidîyê disekine. Allah (ac) bi wan delîlên bibandor/bi tesîr ku xîtaba aqil û fitreta însan dikin piştevanîya dawa tewhîdê kiriye. Her wiha kesên ehlê tewhîd, şahidîya navê Eş-Şehîd ku ji navên Allah e, divê ji kûrahîya qelbê xwe hest bike û bi vê jî şanaz be. Wekî din ev ayet, ji wan ayetan e ku Kelîmeya Tewhîdê tefsîr dike. Şahidîya bilêvkirina Kelîmeya Tewhîdê; îlankirina wê tiştê ye ku Allah wek îlâhê heq û yekane bê pejirandin û berîbûna/dûr bûna ji wan taxût û îlâhên sexte ye. (Bnr. 21/Enbîya, 25; 3/Âl-î Îmran, 64))
اَلَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ اَبْنَٓاءَهُمْۢ اَلَّذ۪ينَ خَسِرُٓوا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ۟
Ew ên me Kitêb daye wan her wekî ku zarokên xwe nas dikin, wî (û sifetên pêxemberîya wî) jî nas dikin. Lê ew ên xisar/zerar dane nefsa xwe, îmân nayînin.
وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِاٰيَاتِه۪ۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
Ma ji wî kesî ku bi lihevanîna derewan bêbextîya li Allah dike û ayetên wî diderewîne zalimtir kî heye? Bêguman ji wan ên zilimkar re felah/xelasî tune.
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَم۪يعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذ۪ينَ اَشْرَكُٓوا اَيْنَ شُرَكَٓاؤُ۬كُمُ الَّذ۪ينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ
Wê rojê em wan (divejînin û) hemûyan li cem hev dicivînin. Paşê em ê ji wan ên şirîk çêkirine re bibêjin: “Kane ew şirîkên (ku we digot ev ên ha wê li îndallah/li cem Allah ji me re bibin mehdervan/şefaetkar û) we ew tiştek dihesibandin, li ku ne?”
ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ اِلَّٓا اَنْ قَالُوا وَاللّٰهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِك۪ينَ
Piştre tu fitneya (mazereta) wan namîne, ji xeynî ku bibêjin: “Qasem bi wî Allahê ku Rabbê me ye, em ne ji muşrîkan bûn.”
اُنْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
De li wan binêre ku çawa di aleyha xwe de derewan dikin û ew îftîrayên wan (ku li hev anîne) çawa winda dibin diçin.
(Ev kesên hanê roja qiyametê wê mehkûm û mecbûr bin ku bi vê dîmenê (xuyangê/bergehê) re rûbirû bimînin:
- Ew ên giringîyê/ehemmîyetê nadin dîn û tewhîdê.
- Kesên dînê xwe di rehberîya Qur'an û sunnetê de hîn nabin.
- Ew kesên ku bi her tiştên der barê dîn de tên vegotin pêbawer in û dînê xwe li ser xurafe/çewtbawerî (bîr û bawerîyên tewş û vala ku paşê ketine nav dîn) û menqîbeyan/çîrçîrokan bîna kirine.)
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ اِلَيْكَۚ وَجَعَلْنَا عَلٰى قُلُوبِهِمْ اَكِنَّةً اَنْ يَفْقَهُوهُ وَف۪ٓي اٰذَانِهِمْ وَقْرًاۜ وَاِنْ يَرَوْا كُلَّ اٰيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَاۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاؤُ۫كَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِنْ هٰذَٓا اِلَّٓا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَ
Ji nav wan yên ku li te guhdarî dikin hene. Ji bo ku ew (wehîyê) fêm nekin me li ser qelbê wan perde û di guhên wan de jî giranî danîye. Ew hemû ayetan/mûcîzeyan bibînin jî dîsa îmân naynin. Wisan ku; eger bêne cem te bi te re nîqaş dikin û ew ên bûne kafir (wiha) dibêjin: “Ev, ji çîrokên pêşîyan pê ve ne tiştekî din e.”
(Ji ber gengeşîkerîya/nîqaşkerîya wan (6/En’âm, 25) û bêpêwendîtî (bêeleqetî/guhnedarî) û rûvegerandina wan (18/Kehf, 57) û quretîya wan (7/A’râf, 146) û bêîtaetîya emrên Rasûlullah (ass) (9/Tewbe, 87, 93) wek ceza, Allah (ac)ewana ji fêmkirina heqê men kiriye.)
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُۚ وَاِنْ يُهْلِكُونَ اِلَّٓا اَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Ew, hem (însanan) ji Qur'anê men dikin û hem jî ew (bixwe) jê dûr dibin. Ew her tenê nefsa xwe dibin helakê. Ew jê ne hayedar in jî/Ew bixwe jî nahisin.
وَلَوْ تَرٰٓى اِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِاٰيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ
Xwezî dema li ber serê agir tên rawestandin/tên sekinandin te rewşa wan bidîta! Dibêjin: “Xwezî em (li dinyayê) bihatana vegerandin û me ayetên Rabbê xwe ne derewandiba û em bibûna ji mumînan.”
بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُۜ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَاِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ
(Nexêr, ne wisan e!) Bilakîs, tiştên berê veşartibûn derket holê (ji ber wê wiha diaxivin). Eger ew dîsa (li dinyayê) bên vegerandin wê carekî din li tiştê/li şirka ku jê hatibûn menkirin re vegerîyana. Bêşik ew, yekeyek derewker bixwe ne.
وَقَالُٓوا اِنْ هِيَ اِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوث۪ينَ
Gotin: “Ji vê heyata dinyayê pê ve (heyatekî) din tune û em nayên vejandin.”
وَلَوْ تَرٰٓى اِذْ وُقِفُوا عَلٰى رَبِّهِمْۜ قَالَ اَلَيْسَ هٰذَا بِالْحَقِّۜ قَالُوا بَلٰى وَرَبِّنَاۜ قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ۟
Dema ew di hizûra Rabbê xwe de tên rawestandin xwezî te wan bidîta! (Allah) wê bibêje: “Ma ev (axîret) ne rast bû?” Wê bibêjin: “Belê, bi Rabbê me sond be (ku rast e)!” (Allah) dibêje: “De ji ber kafirbûna xwe ezabê biçêjin/bitamînin.”
قَدْ خَسِرَ الَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِلِقَٓاءِ اللّٰهِۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلٰى مَا فَرَّطْنَا ف۪يهَاۙ وَهُمْ يَحْمِلُونَ اَوْزَارَهُمْ عَلٰى ظُهُورِهِمْۜ اَلَا سَٓاءَ مَا يَزِرُونَ
Rastî ev e ku; ew ên leqayîhatina Allah diderewînin, bi ber xusranê ketine. Wisan ku; dema ji nîşka ve qiyametê bi ser wan de tê, gunehên xwe li pişta xwe bar dikin û dibêjin: “Li ser vê texsîrîya ku me ya (li dinyayê) sistayî dikir, xwelî li serê me!” Baldar bin/Dîqat bikin! Ew barê (gunehên) ku hilgirtine çiqas xerab e.
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌۜ وَلَلدَّارُ الْاٰخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذ۪ينَ يَتَّقُونَۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ
Jiyana dinyayê bes ji lîstik û şahîyê pêkhatî ye. Ji wan kesên ku (ji ezabê Allah) ditirsin re, axîret bixêrtir e. Erê, ma hê jî hûn aqil nagirin?
قَدْ نَعْلَمُ اِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذ۪ي يَقُولُونَ فَاِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلٰكِنَّ الظَّالِم۪ينَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِ يَجْحَدُونَ
Helbet em dizanin ku gotinê wan te xemgîn dike. (Bi rastî) ew te naderewînin. Lê belê ew ên zilimkar ayetên Allah înkar dikin.
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلٰى مَا كُذِّبُوا وَاُو۫ذُوا حَتّٰٓى اَتٰيهُمْ نَصْرُنَاۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللّٰهِۚ وَلَقَدْ جَٓاءَكَ مِنْ نَبَا۬ئِ الْمُرْسَل۪ينَ
Qesem be berî te jî gelek pêxember hatin derewandin. Li dij derewandina xwe sebir kirin. Heta alîkarîya me gihîşte wan li ezîyetên wan jî sebir kirin. Kesekî ku kelîmeyên (ehda alîkarîya) Allah biguherîne tune. Sond be, ji agahîyên pêxemberan hinek ji te re hatine.
وَاِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ اِعْرَاضُهُمْ فَاِنِ اسْتَطَعْتَ اَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْاَرْضِ اَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَٓاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِاٰيَةٍۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدٰى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِل۪ينَ
Eger rûvegerandina (ji daweta te) li ser te giran hatibe, ji bo ku ji wan re delîlekî/mûcîzeyekî bînî di erdê de li qulekî an jî li asîmanan derenceyekê bikaribî (bîne). Eger Allah daxwaz bikira wê ew li ser hîdayetê bicivandiba. (Nexwe) nebe ji cahilan.
اِنَّمَا يَسْتَج۪يبُ الَّذ۪ينَ يَسْمَعُونَۜ وَالْمَوْتٰى يَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ اِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
Enceq ew ên (ji bo têbigihîjin) guhdar in îcabetê (daweta te) dikin. Yên mirî jî Allah dê wan (roja qiyametê) vejîne û paşê ber bi wî de bêne vegerandin.
(Allah (ac) kesên kafir dirûvîne/dişibîne mirîyan. Yên mirî çawa ku heta carekî din bivejin tiştekî nabihîzin û ji her tiştî bêxeber in; rewşa kafirên ku qelbên wan bi kufr û masîyetan nuxamtî ne jî li dij daweta pêxemberan wisan in.)
وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ اٰيَةٌ مِنْ رَبِّه۪ۜ قُلْ اِنَّ اللّٰهَ قَادِرٌ عَلٰٓى اَنْ يُنَزِّلَ اٰيَةً وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Gotin: “Ma ne hewce ye ku ji Rabbê wî jê re ayetek/mûcîzeyek bihatana?” Bibêje: “Bêguman Allah qadirê daxistina ayetê/mûcîzê ye. Lê pirên wan nizanin.”
وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِي الْاَرْضِ وَلَا طَٓائِرٍ يَط۪يرُ بِجَنَاحَيْهِ اِلَّٓا اُمَمٌ اَمْثَالُكُمْۜ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ اِلٰى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
Çi heywanên li ser rûyê erdê dilevin û teyrên bi her du perên xwe difirin, ew jî enceq weke we ûmmet in. Me di Kitêbê de tu tiştek kêm nehiştîye. Paşê wê ew (bên vejandin û) di hizûra Rabbê xwe de bên civandin.
1. “Kitap”tan kasıt Levh-i Mahfuz olabileceği gibi Kur’ân’da olabilir. Zira Kur’ân, “Kitap” lafzını her iki anlam içinde kullanmıştır. Ayetin bağlamı ele alındığında “Kitap”tan kastın, her şeyin içinde yazılı olduğu Levh-i Mahfuz olması tercih edilir. Allah en doğrusunu bilir. (bk. 22/Hac, 70; 57/Hadîd, 22-23)
وَالَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِۜ مَنْ يَشَاِ اللّٰهُ يُضْلِلْهُۜ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ
Ew ên ayetên me derewandine, ker û lal ên di nava tarîtîyê de ne. Allah kî bixwaze dixerifîne û kî jî bixwaze digihîne ser rêya rasterast.
قُلْ اَرَاَيْتَكُمْ اِنْ اَتٰيكُمْ عَذَابُ اللّٰهِ اَوْ اَتَتْكُمُ السَّاعَةُ اَغَيْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَۚ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ
Bibêje: “Ramana we/Fikrê we çiye (ka bibêjin!) Dema ku ezabê Allah ji we re bê an jî qiyamet li ser we bigire ma hûn ê ji Allah pê ve ji yekî din re dûa û lavahîyê bikin? Eger hûn rastgo ne (ka bersivê bidin em binêrin).”
بَلْ اِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ اِلَيْهِ اِنْ شَٓاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ۟
(Nexêr, ne wisan e!) Bilakîs hûn ê ji wî tenê re dûa û lavahîyê bikin. Eger ew bixwaze belayên ku we dixwest (ji ser we rabe) wê ji ser we rake û ew tiştê ku we pê şirîkatî dikir hûn ê ji bîr bikin.
وَلَقَدْ اَرْسَلْنَٓا اِلٰٓى اُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَاَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَٓاءِ وَالضَّرَّٓاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ
Sond be, me ji qewmên berî te re (jî pêxemberan) şand. Ji bo ku (ji Allah re) serî bitewînin û lavayî bikin me ew bi zorahî û bi tengezarîyan re îmtîhan kirin.
فَلَوْلَٓا اِذْ جَٓاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلٰكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
Qet nebe dema ji wan re ezabê me hat bila lavahî bikirana û serî bitewandana! Lê qelbên wan hişk bû û şeytan tiştê ku wan kirine ji wan re xemilandî nîşan da.
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِه۪ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ اَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍۜ حَتّٰٓى اِذَا فَرِحُوا بِمَٓا اُو۫تُٓوا اَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَاِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ
Dema (şîreta) ku li wan hatibû kirin ji bîr kirin, me derîyê her tiştî di ser wan de vekir. Heta bi ya ku ji wan re hatîye dayîn dilxweş bûn/bi ser xwe de çûn, me ji nîşka ve bi wan girt. (Dema ku ezab dîtin der barê xelasîya jê) êdî bê hêvî mabûn.
فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذ۪ينَ ظَلَمُواۜ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ
Herwiha koka civaka zaliman hate birîn (û koka wan ziwa bû). Hamd ji Allahê Rabbê aleman re ye.
قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ اَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَكُمْ وَاَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلٰى قُلُوبِكُمْ مَنْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰهِ يَأْت۪يكُمْ بِهِۜ اُنْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ
Bibêje: “Ramana we/Fikrê we çiye (ka bibêjin!) Eger Allah guhên we ker û çavên we kor bike û qelbê we jî mohr bike, ma ji Allah pê ve îlâhê ku wan (şûnde) li we vegerîne kî ye? Binêre, em ayetan çawa bi awayên cûda/cihêreng rave dikin. Paşê ew dîsa jî (ji ayetên me) rû dizivirînin.
قُلْ اَرَاَيْتَكُمْ اِنْ اَتٰيكُمْ عَذَابُ اللّٰهِ بَغْتَةً اَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ اِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ
Bibêje: “Ramana we/Fikrê we çiye (ka bibêjin!) Eger ezabê Allah ji nîşka ve an jî bi eşkerehî bi ser we de bê, qêy ji wê civaka zilimkar pê ve hinekê din wê bên helak kirin?”
وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَل۪ينَ اِلَّا مُبَشِّر۪ينَ وَمُنْذِر۪ينَۚ فَمَنْ اٰمَنَ وَاَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
Em pêxemberên xwe bi tenê, wek mizgînvan û hişyarker dişînin. Kî îmân bîne û isleh bike, ji wan re tirs tune û ew xemgîn jî nabin.
وَالَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
Ew ên ku ayetên me derewandine jî ji ber fisqên (gunehên) ku kirine wê ezab bi wan bigire.
قُلْ لَٓا اَقُولُ لَكُمْ عِنْد۪ي خَزَٓائِنُ اللّٰهِ وَلَٓا اَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَٓا اَقُولُ لَكُمْ اِنّ۪ي مَلَكٌۚ اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا يُوحٰٓى اِلَيَّۜ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْاَعْمٰى وَالْبَص۪يرُۜ اَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ۟
Bibêje: “Ez ji we re nabêjim ku xezîneyên Allah li cem min in û ez bi xeybê jî nizanim û ji we re nabêjim ez melâiketim jî. Ez ji tiştê ji min re wehîy bûye pê ve nadim pey tiştekî din.” Bibêje: “Erê ma kor û bînende dibin wekhev? Ma qey hûn nafikirin?”
وَاَنْذِرْ بِهِ الَّذ۪ينَ يَخَافُونَ اَنْ يُحْشَرُٓوا اِلٰى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِه۪ وَلِيٌّ وَلَا شَف۪يعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
Tu ew (mumîn) ên ditirsin ku wê di hizûra Rabbê xwe de bêne civandin bi wê (Qur'anê) wan hişyar bike. Ji wî (ji Allah) pê ve ji bo wan ne dost û ne jî şefaetvan heye. (Wan bi Qur'anê hişyar bike ku) hêvî heye bitirsin û xwe biparêzin.
وَلَا تَطْرُدِ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰوةِ وَالْعَشِيِّ يُر۪يدُونَ وَجْهَهُۜ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِم۪ينَ
Tu ew ên sibeh û êvarê bi hêvîya razîbûna Rabbê xwe dûa dikin ji cem xwe neqewirîne! Ne ji hisabê wan mesûlîyetek/berpirsîyarîyek li ser te heye û ne jî ji hisabê te (ji bo ku tu wan bi qewirînî) berpirsîyarîyek li ser wan heye. (Digel vê eger tu wan ji cîvata xwe biqewirînî) tu yê bibî ji zilimkaran.
(Ji Sa’d b. Ebî Weqqas (ra.) hatîye rîwayetkirin, wiha qotîye: “Em şeş kes bi hev re li cem Rasûlullah (ass) bûn. Muşrîkan wiha gotin: “Tu van kesên bi te re ji xwe dûr bike da ku bi me re rûnenin û wê wêrekîya ku xwe bi me re wekhev hisab bikin nîşan nedin. Ji bo li vê daxwaza muşrîkan muqabeleyekî erênî bide, bi meşîeta Allah (ac) ramînek ket dilê Rasûlullah (ass). Li ser vê bûyerê Allah (ac) di wesfê hîşyarîyê de ev ayet nazil kir.” (Mûslîm, 2413))
وَكَذٰلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُٓوا اَهٰٓؤُ۬لَٓاءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَاۜ اَلَيْسَ اللّٰهُ بِاَعْلَمَ بِالشَّاكِر۪ينَ
Ji ber ku bibêjin: “Ma ji nav me ev ên (xîzan û kole) ne ku Allah wan layiqî lutfa xwe dîtîye?” û bi vî awayî me hinekên wan bi hinên din re îmtîhan kir. Erê ma yê ku bi şikurdaran çêtir dizane ne Allah e?
وَاِذَا جَٓاءَكَ الَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِاٰيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلٰى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَۙ اَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُٓوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِه۪ وَاَصْلَحَ فَاَنَّهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ
Dema ew ên îmân bi ayetên me anîne tên cem te (ji wan re) bibêje: “Silav li ser we, Rabbê we rahmet li ser xwe nivîsandîye. (Wisan ku:) Ji we kî bi nezanî xerabîyekê bike û piştî vêya tobe bike û (xetayê xwe) rast bike, bêguman ew (Allah, yê ku gunehan dibexşîne/efû dike û disitirîne û ji aqubeta gunehan evdên xwe diparêze) Xafûr û (li ser evdên xwe pir bi merhamet) Rahîm e.”
وَكَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْاٰيَاتِ وَلِتَسْتَب۪ينَ سَب۪يلُ الْمُجْرِم۪ينَ۟
Ji bo ku rêyên gunehkarên mucrîm bi eşkerehî diyar bibe, em ayetên xwe ji we re ha wisan tefsîl/bikitekit dikin.
(Allah (ac) ayetên Qur'anê muhkem kiriye û piştre bi navê xwe yê El-Hakîm û El-Xabîr bi hûrgilî tafsîl û eşkere kiriye. Hikmeta ku Qur'an Kitêbeke bi teferûet û mufessel e bi vê awayê hatîye îzahkirin:
- Ji bo pêkanîna evdîtîya li ser tewhîdê ji Allah re. (11/Hûd, 1-2)
- Li ser îxtîlafên dinyewî an jî dînî a di navbera mirovan an jî civakan de ji bo hakemtîya Qur'anê. (6/En’âm, 114-115)
- Ji bo ku însan bi axîretê li ser yeqînê îmân bînin. (13/Rad, 2)
- Li ser tewhîdê soz û mîsaqa ku ji Allah re hatîye dayîn (7/A’râf, 172-173) û ji bo bibîrxistina kesên ku vê ehdê ji bîr kirine û carekî din vegerin bal bi Rabbê xwe ve. (7/A’râf, 174)
- Ji bo fêmkirina kelâmullah (30/Rûm, 28) û tefekkuha wê/têgihîştina wê (6/ En’âm, 98) û ramîna li ser wê (10/Yûnus, 24) û şîretgirtina jê (6/En’âm, 126) û kesên dixwazin bi vê awayê îlmê xwe zêde bikin. (10/Yûnus, 5)
- Ji bo ku rêyên gunehkarên sûcdar bi eşkerehî derkeve holê (6/En’âm, 55)
Sûreya En’am ku ev ayet jî tê de ye, ji bo ku cahiltîyê bi tevahî binasîne (bide naskirin) nazil bûye. Ew kesê vê sûreyê têr baş tefekkuh bike, êdî wî cahilîyê wek zihnîyet naskiriye. Ew kes êdî rêya muşrîkên gunehkarên sûcdar û rêya mumînên salih ji hevdu vediqetîne.)
قُلْ اِنّ۪ي نُه۪يتُ اَنْ اَعْبُدَ الَّذ۪ينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِۜ قُلْ لَٓا اَتَّبِعُ اَهْوَٓاءَكُمْۙ قَدْ ضَلَلْتُ اِذًا وَمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُهْتَد۪ينَ
Bibêje: “Bêguman ez, ji îbadeta ku hûn ji Allah pê ve ji wan re dikin, hatim menkirin.” Bibêje: “Ez tabiê hewayên we nabim. (Eger ez tabîê we bibim) bi rastî ez ê bibim ji rêşaşan û ew ên ku rêya heq nedîtine.”
قُلْ اِنّ۪ي عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّ۪ي وَكَذَّبْتُمْ بِه۪ۜ مَا عِنْد۪ي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِه۪ۜ اِنِ الْحُكْمُ اِلَّا لِلّٰهِۜ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِل۪ينَ
Bibêje: “Bêguman ez ji cem Rabbê xwe ve li ser delîleke eşkere me û we jî ew derewandîye. Ew (ezab) ku hûn lê dilezînin jî ne di destê (rayeya) min de ye. Hikum bi tenê yê Allah e. Ew saloxa heqîyê dide û bi xêrtirê ên ku (di navbera heq û batil hukim dide û wan) ji hevdû vediqetîne.”
قُلْ لَوْ اَنَّ عِنْد۪ي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِه۪ لَقُضِيَ الْاَمْرُ بَيْن۪ي وَبَيْنَكُمْۜ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالظَّالِم۪ينَ
Bibêje: “Eger ew tiştê (ew ezabê) ku hûn lê dilezînin di destê min/di rayeya min de bûya (min qet muhlet ne dida we û) di navbera min û we de îş/kar wê bihatiba qedandin. Allah herî çêtir zanayê zaliman e.”
وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَٓا اِلَّا هُوَۜ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِۜ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ اِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ ف۪ي ظُلُمَاتِ الْاَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا ف۪ي كِتَابٍ مُب۪ينٍ
Miftên/enextarên xeybê li cem Allah in. Ji wî pê ve tu kes (bi xeybê) nizane. Ew hemû tiştên di behr û bejîyê de hene dizane. Çi peleke ku bikeve muheqeq pê dizane. Çi liba/heba di nava tarîtîyên erdê de û çi tiştê ter û hişk hene hemû di Kitêbeke vikîvekirî de ne.
(“Miftên/enextarên xeybê” di Sûreya Luqman de, di ayeta 34. de hatîye îzahkirin.)
وَهُوَ الَّذ۪ي يَتَوَفّٰيكُمْ بِالَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ ف۪يهِ لِيُقْضٰٓى اَجَلٌ مُسَمًّىۚ ثُمَّ اِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ۟
Her ew e yê ku bi şev we dimirînê û bi roj jî ka hûn çi dikin pê dizane. Paşê hetanî ecelê we yê diyarkirî temam bibe we (bi roj) divejîne. Paşê vegera we jê re ye. Paşê wê agahîya karûkirinên we bide we.
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِه۪ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةًۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ
Ew, li ser evdên xwe (yê ku ji her tiştî re sitû dide tewandin) Qahir e. Ji we re (melâiket) ên parêzkar dişîne. Dema yek ji we dikeve ber mirinê hingê qasidên me (meleku’l mewt) rûhê wî distînin. Û ew wezîfeyên xwe bi awayekî bêqisûr dikin.
ثُمَّ رُدُّٓوا اِلَى اللّٰهِ مَوْلٰيهُمُ الْحَقِّۜ اَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ اَسْرَعُ الْحَاسِب۪ينَ
Paşê, wê ew (rûh) ber bi Allah ve (yê ku çavkanîya heq û heqîqetê ye û) mewlayê Heq ve bên vegerandin. Baldar bin/Dîqat bikin! Hikum bitenê aîdê Allah e. Û ew, yê ku pir zû hisab dibîne/serîul hisab e.
قُلْ مَنْ يُنَجّ۪يكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةًۚ لَئِنْ اَنْجٰينَا مِنْ هٰذِه۪ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِر۪ينَ
Bibêje: “Ma kî ye ew ê ku we ji tarîtîyên behr û bejîyê xelas dike? Dema hûn bi dizî û bi eşkerehî jê re lavayî dikin (û dibêjin): “Eger tu me ji vî halî xelas bikî bêguman em ê bibin ji şikurdaran?”
قُلِ اللّٰهُ يُنَجّ۪يكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ اَنْتُمْ تُشْرِكُونَ
Bibêje: “Allah e yê ku hûn ji vê (derdê) û ji hemû tengezarîyan xelas dike. Paşê hûn (dîsa) jê re şirîkan çêdikin.
قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلٰٓى اَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ اَوْ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِكُمْ اَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذ۪يقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍۜ اُنْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ
Bibêje: “Ew, dikare di ser we de an jî ji binê pîyê we de ji we re ezab bişîne an jî hûn wek civakên (xwedî fikr û ramanên ji hev cuda) kom bi kom parî bike û qismek ji we bi qismekî din bide êşandin.” De binêre, ji bo ku baş fêm bikin em ayetên xwe ji wan re çawa bi awayên cuda rave dikin.
وَكَذَّبَ بِه۪ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّۜ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَك۪يلٍۜ
Ew (Qur'an), digel ku heq bû jî qewmê te ew derewandin. Bibêje: “Ez li ser we ne (ew ê ku îş/kar ên we hewaleyê wî dibin an jî li ser xweşkirina heqê we) wekîl im.”
لِكُلِّ نَبَاٍ مُسْتَقَرٌّۘ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ
Ji her xeberekê re (ji bo biqewime) wexteke wê ya diyarkirî heye. Di demeke pir nêz de hûn ê bizanibin/fêm bikin.
وَاِذَا رَاَيْتَ الَّذ۪ينَ يَخُوضُونَ ف۪ٓي اٰيَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰى يَخُوضُوا ف۪ي حَد۪يثٍ غَيْرِه۪ۜ وَاِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرٰى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ
Dema te ew ên ku der heqê ayetên me de (bi tinazkerî û bi derewandinê) dikevin nîqaşê dîtin -heta derbasî gotineke din bibin- rû ji wan vegerîne. Eger şeytan bi te bide ji bîr kirin, piştî ku te bi bîr anî bi qewmê zilimkar re rûnenê!
(Bnr. 4/Nîsa, 140; 9/Tewbe, 65-66)
وَمَا عَلَى الَّذ۪ينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلٰكِنْ ذِكْرٰى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
Ji Mutteqîyan re, ji hisabê wan (muşrîkan) qet tu mesûlîyet tune. Lê (ji bo wan ên ku noqî ayetên Allah bûne) ji bo ku xwe biparêzin bibîrxistin divê/hewce ye.
وَذَرِ الَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا د۪ينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِه۪ٓ اَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْۗ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِيٌّ وَلَا شَف۪يعٌۚ وَاِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَاۜ اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ اُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُواۚ لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَم۪يمٍ وَعَذَابٌ اَل۪يمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ۟
Tu wan ên ku dînê xwe kirine lîstik û şahî û bi jiyana dinyayê hatine xapandin (di halê xwe de) bihêle. Tu (bi Qur'anê) li wan şîretan bike ku bila tu kes ji ber gunehên ku kirine helak nebe. Ji xeynî Allah ji wî (nefsî) re ne dost û ne şefaetvan hene. Ew hemû hebûna xwe bike fidye jî ew in ku (fidye) ji wan nayê qebûlkirin. Ha ew in ku ji ber kar û kirinên xwe ên ketine helakê. Ji ber kufra wan ji wan re vexwarineke kelîyayî û ezabekî biêş û jan heye.
قُلْ اَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلٰٓى اَعْقَابِنَا بَعْدَ اِذْ هَدٰينَا اللّٰهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاط۪ينُ فِي الْاَرْضِ حَيْرَانَۖ لَهُٓ اَصْحَابٌ يَدْعُونَهُٓ اِلَى الْهُدَى ائْتِنَاۜ قُلْ اِنَّ هُدَى اللّٰهِ هُوَ الْهُدٰىۜ وَاُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ
Bibêje: “Piştî ku Allah em bi (tewhîdê) hîdayet kiriye, ma em ê ji xeynî Allah ji wan (pût û tirbe û zîyaret) ên ku ne dikarin feyde bidin û ne jî dikarin zerarê bidin re îbadet bikin? Wekî wî kesî ku şeytanan ew xerifandîye û di çolê de berdaye û hevalê wî jî ew gazî rêya rast dikin û dibêjin: ‘Were hîdayetê!’, ma em ê jî wekî wî mirovê şaş li ser panîya xwe (bi bal kufrê ve) berepaş bên vegerandin?” Bibêje: “Bêguman hîdayeta heqîqî, hîdayeta Allah e. Û ferman li me hatîye kirin ku em teslîmî Rabbê aleman bibin.”
وَاَنْ اَق۪يمُوا الصَّلٰوةَ وَاتَّقُوهُۜ وَهُوَ الَّذ۪ٓي اِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
(Wekî din wiha li me hate emirkirin;) nimêj bikin û ji wî îttîqa bikin/bitirsin û xwe biparêzin. (Hûn ê bên vejandin û) ew ê ku di hizûra wî de bêne civandin, ew (Allah) e.
وَهُوَ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بِالْحَقِّۜ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُۜ قَوْلُهُ الْحَقُّۜ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِۜ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِۜ وَهُوَ الْحَك۪يمُ الْخَب۪يرُ
Ew e, yê ku erd û asîmân bi heqî xuliqandîye. Roja ku bibêje: “Bibe!/Çêbe!” di heman demê de (her daxwaza wî) çêdibe. Peyva wî heq e. Roja ku li sûrê bê pifkirin jî milk/serwerî bitenê yê wî ye. Ew bi tiştên xeybê (nexuya) û bi tiştên eşkere (xuya) dizane. Ew, (xwedî hikum û hikmet) Hakîm û (agahdarê her tiştî) Xabîr e.
وَاِذْ قَالَ اِبْرٰه۪يمُ لِاَب۪يهِ اٰزَرَ اَتَتَّخِذُ اَصْنَامًا اٰلِهَةًۚ اِنّ۪ٓي اَرٰيكَ وَقَوْمَكَ ف۪ي ضَلَالٍ مُب۪ينٍ
(Bi bîr bînin!) Dema Îbrahîm ji bavê xwe Azer re gotibû: “Ma qey tu pûtan ji xwe re îlâh digirî? Bêşik ez, te û qewmê te di nava xerifîyeke vikîvekirî de dibînim”
وَكَذٰلِكَ نُر۪ٓي اِبْرٰه۪يمَ مَلَكُوتَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِن۪ينَ
Ji bo ku bi îlmekî yeqîn bawer bike, me melekûtîya (delîlên ku însan li dij wan heyirî dimîne) erd û esmanan nîşanî Îbrahîm dabû.
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَاٰ كَوْكَبًاۚ قَالَ هٰذَا رَبّ۪يۚ فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِل۪ينَ
Dema şev bi ser Îbrahîm de hat, wî stêrkek dît û (ji xwe re) got: “Rabbê min ev e.” (Lê dema) stêrk çû ava, got: “Bi rastî ez ji yên wiha diçin ava/winda dibin hez nakim.”
فَلَمَّا رَاَ الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هٰذَا رَبّ۪يۚ فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِن۪ي رَبّ۪ي لَاَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّٓالّ۪ينَ
Dema ku dît hîv hilat, got: “Rabbê min ev e.” Lê dema (dît ku) ew jî çû ava/winda bû got: “Bi rastî eger Rabbê min, min negihîne hîdayetê, ez ê bibim yek ji koma xerifîyan.”
فَلَمَّا رَاَ الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هٰذَا رَبّ۪ي هٰذَٓا اَكْبَرُۚ فَلَمَّٓا اَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ اِنّ۪ي بَر۪ٓيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ
Çi dema dît ku roj hilat, got: “Rabbê min divê ku ev be; ev (ji hemûyan) mezintir e.” Dema ku ew jî çû ava/winda bû ji qewmê xwe re got: “Gelî qewmê min! Ez ji wan tiştên ku hûn pê (ji Allah re) şirîkatîyê dikin, berî me/dûr im.
اِنّ۪ي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذ۪ي فَطَرَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ حَن۪يفًا وَمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۚ
Bêguman ez wek henîf, berê xwe didim xaliqê erd û esmanan û ez ne ji muşrîkan im.
وَحَٓاجَّهُ قَوْمُهُۜ قَالَ اَتُحَٓاجُّٓونّ۪ي فِي اللّٰهِ وَقَدْ هَدٰينِۜ وَلَٓا اَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ رَبّ۪ي شَيْـًٔاۜ وَسِعَ رَبّ۪ي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًاۜ اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ
Qewmê wî bi wî re kete nîqaşê, (Îbrahîm) got: “Digel ku wî (Allah) ez gihandime hîdayetê jî ma hûn ê di heqê Allah de bi min re bikevin nîqaşê? Eger Rabbê min der heqê min de tiştek daxwaz kiribe ne tê de, ez ji wan tiştên ku hûn pê şirîkatîyê dikin natirsim. Îlmê Rabbê min her tiştî dorpêç kiriye. Ma hûn şîret nagirin?
وَكَيْفَ اَخَافُ مَٓا اَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ اَنَّكُمْ اَشْرَكْتُمْ بِاللّٰهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِه۪ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًاۜ فَاَيُّ الْفَر۪يقَيْنِ اَحَقُّ بِالْاَمْنِۚ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَۢ
“Digel ew tiştên ku (li ser meşrûîyeta wan) Allah der heqê wan de qet tu delîl ne şandiye hûn ji şirîkçêkirina Allah natirsin, ma ez ê ji tiştên ku hûn jê re dikin şirîk (ji wan îlâhên sexte) çawa bitirsim! Eger hûn dizanin bibêjin: “Ji her du alîyan kîjan, (ji ezaba Allah) di ewlehîyê de xwedî heq e?”
(Li ser mijara tunebûna delîlên şirke bnr. 3/Âl-î Îmran, 151.)
اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُٓوا ا۪يمَانَهُمْ بِظُلْمٍ اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمُ الْاَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ۟
Ew ên îmân anîne û tu zilim/şirk tevlî îmana xwe nekirine (hene); ev ên hanê (ji ezabê Allah) emîn in û ên gihîştine hîdayetê ew in.
(Li ser ayetên 80-82: Muşrîkan, di dirêjahîya dîrokê de kesên muwehhîd; bi îlâhên sexte ku bi destên xwe çêkirine û bi zen û xûrafeyan watedar kirine (hin maneyan li wan kirine) tirsandine. Hin caran gotine “Wê îlâhên me xenîme te bibe.” (11/Hûd, 54). Carinan gotine ji ber ku der heqê îlâhên me de diaxivin, evana bê oxir in (11/Hûd, 54). Hin caran rasterast tehdît kirine (7/A’râf, 127).
Kesên muwehhîd di bin teminata Allah (ac) de ne. Daxwaza/meşîeta Allah (ac) ne tê de qet tu kes an tişt nikare zerarê bide mumînan. Divê mumîn jî tu carî gûh ne de tehdîdên wan û weke ku Îbrahîm (as) kiriye; wan muşrîkan bi Allah (ac) û bi ezabê wî bitirsîne û bi vê awayê bi dijtehdît cewab bide wan. (Bnr. 7/A’râf, 194-196; 10/Yûnus, 71; 11/Hûd, 54-56))
وَتِلْكَ حُجَّتُنَٓا اٰتَيْنَاهَٓا اِبْرٰه۪يمَ عَلٰى قَوْمِه۪ۜ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَٓاءُۜ اِنَّ رَبَّكَ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ
Ha ev delîlên/huccetên me ne ku me ew li hember qewmê wî dane Îbrahîm. Em ji kî re bivên, dereceyên wî bilind dikin. Bêguman Rabbê te, (xwedî hikum û hikmet) Hakîm û (zanayê her tiştî) Alîm e.
وَوَهَبْنَا لَهُٓ اِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَۜ كُلًّا هَدَيْنَاۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِه۪ دَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ وَاَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسٰى وَهٰرُونَۜ وَكَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَۙ
Me Îshaq û Yaqûb wek diyarî da Îbrahîm. Me hemûyan hîdayet kir. Berê jî me Nûh û ji zurîyeta wî Suleyman û Eyyûb û Yûsuf û Mûsa û Hârûn jî hîdayet kiribû. Ha em xelatên muhsînan/kesên ku evdîtîya xwe herî xweşik dikin wiha didin (wan).
وَزَكَرِيَّا وَيَحْيٰى وَع۪يسٰى وَاِلْيَاسَۜ كُلٌّ مِنَ الصَّالِح۪ينَۙ
Zekerîya û Yahyâ û Îsâ Îlyâs jî (hîdayet kir). Hemû ji salihan bûn.
وَاِسْمٰع۪يلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًاۜ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَم۪ينَۙ
Îsmaîl û Elyesa û Yûnus û Lût jî (hîdayet kir). Û me ew hemû li ser aleman re girt.
وَمِنْ اٰبَٓائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَاِخْوَانِهِمْۚ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ
Me ji bavên wan û ji zurîyeta wan û ji birayên wan jî qismekî (hîdayet kir). Me wan hilbijartin û ew li ser rêya rast hîdayet kir.
ذٰلِكَ هُدَى اللّٰهِ يَهْد۪ي بِه۪ مَنْ يَشَٓاءُ مِنْ عِبَادِه۪ۜ وَلَوْ اَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
Ev, hîdayeta Allah e. Ji evdên xwe kîjanê bixwaze, wî bi vêya hîdayet dike. Eger ji Allah re şirîk çêbikirana muheqeq wê hemû tiştên ku kiribûn pûç bibûna.
(Ji bo tarîf û çeşîdên şirkê û ji bo aqubeta muşrîkan bnr. 4/Nîsa, 48.)
اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَۚ فَاِنْ يَكْفُرْ بِهَا هٰٓؤُ۬لَٓاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِر۪ينَ
Ewana ew kes in ku me Kitêb û hikmet û nubûwet daye wan. Eger evana (însanên bûne muxetebê daweta wan, wê nubûwet û hikum û Kitêbê) înkar bikin, bêguman em qewmekî ku wê înkar nakin di şûna wan de dikin wekîl.
اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ هَدَى اللّٰهُ فَبِهُدٰيهُمُ اقْتَدِهْۜ قُلْ لَٓا اَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًاۜ اِنْ هُوَ اِلَّا ذِكْرٰى لِلْعَالَم۪ينَ۟
Ha ew kesên ku Allah li wan hîdayet kiriye ev in. Tu jî bide pey rêya wan. Bibêje: “Ez, ji bo vê ji we qet tu heqekî naxwazim. Ew, ji hemû aleman re bitenê bibîrxistinek e.”
وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِه۪ٓ اِذْ قَالُوا مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ عَلٰى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍۜ قُلْ مَنْ اَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذ۪ي جَٓاءَ بِه۪ مُوسٰى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاط۪يسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَث۪يرًاۚ وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُٓوا اَنْتُمْ وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬كُمْۜ قُلِ اللّٰهُۙ ثُمَّ ذَرْهُمْ ف۪ي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ
Dema ku gotin: “Allah ji tu beşerî re qet tiştekî nazil nekiriye” ewana qedrê Allah bi heqî teqdîr nekirin/rêzdarîya wî negirtin. Bibêje: “(Nexwe ka bibêjin!) Ma ew Kitêb a Mûsa anîye ku ji însanan re nûr û ronahî ye û hûn wê parçe parçe li ser kaxizan dinivîsin û qismekî eşkere dikin û pirên wî jî vedişêrin û (bi wê Kitêbê) tiştên ku we û bavûkalên we pê nizanibûn hîn bûn, kî ji we re nazil kiriye?” (Eger cewab bidin te pir baş e! Lê eger sikût bikin ji wan re) bibêje: “Allah e!” Paşê tu dev ji wan berde, bila di batilên xwe de bileyzin û bigevizin.
وَهٰذَا كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذ۪ي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ اُمَّ الْقُرٰى وَمَنْ حَوْلَهَاۜ وَالَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِه۪ وَهُمْ عَلٰى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ
Ev (Qur'an) jî ji bo ku Ummu’l Qurâ (Mekkeyê dêya bajaran) û însanên li dora wê hişyar bikî me ji te re nazil kiriye û ya berîya xwe (Tewrat) tesdîq dike û pîroz/mubarek e. Ew ên bi axîretê îmân anîne, bi vê (Kitêbê) jî bawer in û ew nimêjên xwe (bi awayê baldarî li ser wext û rukun û şert û huşû û adabên wê) diparêzin.
وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا اَوْ قَالَ اُو۫حِيَ اِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ اِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَاُنْزِلُ مِثْلَ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُۜ وَلَوْ تَرٰٓى اِذِ الظَّالِمُونَ ف۪ي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلٰٓئِكَةُ بَاسِطُٓوا اَيْد۪يهِمْۚ اَخْرِجُٓوا اَنْفُسَكُمْۜ اَلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللّٰهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ اٰيَاتِه۪ تَسْتَكْبِرُونَ
Ma ji wî kesê ku derew lihev tîne û bêbextîyê li Allah dike an digel tiştek jê re nehatîye wehîykirin jî dibêje: “Ji min re jî wehîy hatîye.” an jî dibêje “Wekî ku Allah nazil dike ez ê jî (Kitêb/wehîy) daxînim.” zalimtir kî heye? Xwezî dema ku taya mirinê bi wan digire/li ber sekeratê de te rewşa wan bidîta! Melâiket destên xwe dirêji wan kirine û (dibêjin): “De rohê xwe derînin! Îro ji bo ku we der heqê Allah de tiştên ne rast digot û we li hemberî ayetên wî quretîyê dikir, hûn ê bi ezaba ku bi riswatî bêrûmet dike re bêne cezakirin.”
وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادٰى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَٓاءَ ظُهُورِكُمْۚ وَمَا نَرٰى مَعَكُمْ شُفَعَٓاءَكُمُ الَّذ۪ينَ زَعَمْتُمْ اَنَّهُمْ ف۪يكُمْ شُرَكٰٓؤُ۬اۜ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ۟
Sond be, wekî ku me cara pêşîn hûn bi tenê xuliqandibûn, vaye dîsa hûn tenê bi serê xwe hatin cem me. Tiştên me wek nîmet dabûn jî we li pey xwe hiştin. Ew şirîkên hûn pê bawer bûn ku wê şefaetê li we bikin jî me li cem we nedîtin. Sond be, pêwendîyên di navbera we de qut bû û ew ên we guman dikir (ku wê feyde bidin we) winda bûn, çûn.
اِنَّ اللّٰهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰىۜ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّۜ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ فَاَنّٰى تُؤْفَكُونَ
Bêguman ew ê ku (ji bo ji nava wan dar û nebatan derxîne) tov/bizir û dendikê diqelêşe û diderizîne û yê zindî ji mirî derdixîne û yê mirî jî ji yê zindî derdixîne Allah e. Ha Allah ev e. Êdî çawa hûn (dev ji îbadeta jê re berdidin û ber bi alîyê pûtên bêkêr ve) tên vegerandin?
فَالِقُ الْاِصْبَاحِۚ وَجَعَلَ الَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًاۜ ذٰلِكَ تَقْد۪يرُ الْعَز۪يزِ الْعَل۪يمِ
Ew ê (tarîtîyan diqelêşe û ji navê) sibehê derdixîne (jî ew e). Şev (ji bo ku hûn bêhna xwe bidin û rihet bibin) kiriye sikûn û roj û hîv jî kir pîvana hesibandinê. Ev, teqdîra (wî Allah ê xwedî îzzet û her tiştî mexlûb dike) Azîz û (zanayê her tiştî) Alîm e.
وَهُوَ الَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا ف۪ي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
Ew ê di tarîtîya bejîyê de û behrê de ji bo ku hûn rêya xwe bibînin stêrkan xuliqandîye (û ji bo we bikêrhatî/musexer kiriye) ew e. Bêguman ji bo civakeke zana me ayetên xwe bi berfirehî beyan kiriye.
وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْشَاَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ
Ew (Allah) e ku hûn ji nefsekê/ji Âdem xuliqandîye. Ji bo we cihêkî mayînê û cihekî (ku bi emanetî) hûn tê de bimînin heye. Bêguman ji bo civakeke fêmdar me ayetên xwe bi berfirehî beyan kiriye.
(Ji bo hikmetên ku Qur'ana Kerîm Kitêbeke mufesselbûyî/kitekitbûyî ye, bnr. 6/En’âm, 55.)
وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءًۚ فَاَخْرَجْنَا بِه۪ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَاَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًاۚ وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ اَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍۜ اُنْظُرُٓوا اِلٰى ثَمَرِه۪ٓ اِذَٓا اَثْمَرَ وَيَنْعِه۪ۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكُمْ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
Ew ê ji esmanan av daxistîye ew e. Me (bi wê avê) nebatên cur bi cur derxistin. Me ji wê (avê jî bi her rengî) heşînahî deranî. Ji wê (hêşînahîyan) jî hebên/libên li hev siwarbûyî derdixin. Guşîyên ji bişkojên/ji kulîlkên xurmeyan (bi erdê ve) daheliye û rezên tirî û zeytûn û hinarên dişibin hev û naşibin hevdu jî (derxist). (Dema ew bexçe hilber dan) hûn li fêkî û gihîştina wî binêrin. Bêguman ji civakekî mumîn re di van hemûyan de (ji bo fêmbûna ezamet û qudreta Allah û ji îbret girtinê re) pir ayet hene.
وَجَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَكَٓاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَن۪ينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَصِفُونَ۟
Digel ku Allah wan cinan xuliqandîye (girtin û) cin ji Allah re kirin şirîk. (Bi vê jî têr nekirin û) bi cahilî (û nezanî) keçan û lawan nisbetê Allah kirin. Ew (Allah) ji wan wesfên ku ew jê re lêtînin munezzeh û berz/bilind e.
بَد۪يعُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ اَنّٰى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌۜ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ
Ew e yê ku erd û esmanan bê mîsal xuliqandîye. Çawa zarokên wî çêbibe? Hevjîna wî jî nebûye! Hemû tiştî wî xuliqandîye û ew bi her tiştî dizane.
ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَك۪يلٌ
“Ha ew Allahê ku Rabbê we ye, ev e. Ji wî pê ve (yê ku îbadetê heq dike) qet tu îlâh tune. Ew xaliqê her tiştî ye. (Nexwe) bitenê ji wî re evdîtî bikin. Ew, li ser her tiştî (çavnêr û venihêrvan û rêvebirê karûbaran) Wekîl e.”
لَا تُدْرِكُهُ الْاَبْصَارُۘ وَهُوَ يُدْرِكُ الْاَبْصَارَۚ وَهُوَ اللَّط۪يفُ الْخَب۪يرُ
Çav nikarin wî îdraq û dorpêç bikin. Lê wî bixwe hemû çavan (îdraq û) dorpêç kiriye. Ew (yê ku bi ilmê xwe nifûzê her tiştî dike û xwedî lutûf û îhsan) Latîf û (agahdarê her tiştî) Xabîr e.
قَدْ جَٓاءَكُمْ بَصَٓائِرُ مِنْ رَبِّكُمْۚ فَمَنْ اَبْصَرَ فَلِنَفْسِه۪ۚ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَاۜ وَمَٓا اَنَا۬ عَلَيْكُمْ بِحَف۪يظٍ
Bêguman ji cem Rabbê we ji we re dûrendîşên/basîretên (ku feraset û kûrebîn bi dest we dixe) hatîye. Êdî kî (bi vêya heqîyê) bibîne feyda wê ji wî re ye. Kî jî (çavê xwe li heqîyê bigire û) nexwaze bibîne zerara wê jî ji wî re ye. Ez li ser we ne parêzvan/çavnêr im.
وَكَذٰلِكَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
Ha em, wisan bi awayên cuda ayetên xwe eşkere dikin. Heta ku (kafir) bibêjin: “Te (ji Ehlê Kitêb) ders girtîye”. Em jî ji bo civakeke zana re wî beyan bikin.
اِتَّبِعْ مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ وَاَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِك۪ينَ
Tu bibe tabiê ya ku Rabbê te ji te re wehîy kiriye! Ji wî pê ve (yê ku îbadetê heq dike) qet tu îlâh tunin. Berê xwe ji muşrîkan vegerîne.
وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَٓا اَشْرَكُواۜ وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَف۪يظًاۚ وَمَٓا اَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَك۪يلٍ
Eger Allah bixwesta wan şirîk çênedikirin. Me tu li ser wan nekiriye (yekî) çavnêr û parêzvan. Û tu li ser wan ne wekîlî jî.
وَلَا تَسُبُّوا الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَيَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍۜ كَذٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ اُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ اِلٰى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
Hûn çêran (siqêf û xeberan) bi (wan tişt) ên ku ji xeynî Allah ji wan re dûa (û pîrozwerîyê) dikin re nekin. Da ku ew jî bi nezanî û bi serxwe re çûyî ji Allah re çêran nekin. Ha wisan, me amel (ên xerab) yên her ummetekî di çavên wan de xemilandîye. Paşê vegera wan bi bal Rabbê wan ve ye. Û (Allah,) dê wan ji amelên wan agahdar bike.
وَاَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ اَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَٓاءَتْهُمْ اٰيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَاۜ قُلْ اِنَّمَا الْاٰيَاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْۙ اَنَّهَٓا اِذَا جَٓاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ
Heta ji wan dihat bi sondên herî asê sond dixwarin û digotin: “Eger ji me re ayetek/mucîzeyek were, em ê îmân pê bînin.” Bibêje: “Ayet/mucîze bitenê li îndallah/li cem Allah in.” Ma qey we fêm nekir ku, ji wan re ayet/mucîze were jî dîsa îmân naynin?”
وَنُقَلِّبُ اَفْـِٔدَتَهُمْ وَاَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِه۪ٓ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ ف۪ي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ۟
Wekî ku cara pêşî îmân neanîbûn (ji bo dîsa îman neynin) em qelbên wan û çavên wan diqelibînin. Û em wan di nava tuxyanê de/harbûnê de şaşmayî dihêlin.
وَلَوْ اَنَّنَا نَزَّلْنَٓا اِلَيْهِمُ الْمَلٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتٰى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُٓوا اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ
Eger me melâiketan ji wan re daxistana û mirî jî bi wan re biaxivîyana û me hemû tişt pêşberî wan bicivanda, heta ku Allah daxwaz neke dîsa jî îmân nedianîn. Lê belê pirên wan cahiltî dikin.
وَكَذٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاط۪ينَ الْاِنْسِ وَالْجِنِّ يُوح۪ي بَعْضُهُمْ اِلٰى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًاۜ وَلَوْ شَٓاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
Her wiha me ji her pêxemberî re şeytanên ji cin û însanan kirine dijmin. Ji bo ku hev bixapînin gotinên xemilandî telqîn dikin/pistepistê dikin. Eger Rabbê te bixwesta nikaribûn ev bikirana. (Nexwe) tu wan û bêbextîyên ji ber xwe lihev anîne bi serê xwe bihêle.
وَلِتَصْغٰٓى اِلَيْهِ اَفْـِٔدَةُ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ
(Bihêle, çi halê wan heye bila bibînin!) Hetanî dilê wan kesên bi axîretê bawer nekirine meylî wan bike û (ev gotinên xemilandî) bi xweşa wan bê û ew xerabîya dikin da ku wê bikin (û bidomînin).
اَفَغَيْرَ اللّٰهِ اَبْتَغ۪ي حَكَمًا وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ اِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًاۜ وَالَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ
(Bibêje:) “Digel ku wî, Kitêb ji bo we bi berfirehî/mufesselbûyî nazil kiriye, ma ez ê ji Allah pê ve li dadwerekî/li hakemekî (ku di navbera min û we de hukim bide) bigerim?” Ew ên me Kitêb daye wan dizanin ku ew (Qur'an) bi rastî ji Rabbê wan nazil bûye. Êdî tu nebe ji gumandaran.
(Ji bo hikmetên ku Qur'ana Kerîm Kitêbeke mufesselbûyî/kitekitbûyî ye, bnr. 6/En’âm, 55.)
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًاۜ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِه۪ۚ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ
Kelîmeya Rabbê te (Qur'an), ji hêla rastî û edaletê ve tekûzbûyî/kamilbûyî ye. Kesê ku bikaribe peyvên wî biguherîne nîne. Ew (yê ku hemû tiştan dibihîze û îcabetî dûayan dike) Semî û (zanayê her tiştî) Alîm e.”
(Her çi qanûn an qaîde be bila bibe ji bo ku di navbera însanan de bibe hakem divê sê sifetan di nava xwe de bihewîne:
a. Divê ehkamên wê bi kitekit û mufessel be.
b. Rastbûna wan tiştên ku der heqê wan de agahîyê dide.
c. Ji hêla hukim û ehkamê ve bûyîna li ser edaletê.
Qur'an ku şerîeta Allah (ac) e, evan sifetan bi tevahî dihewîne. Lewre ew ji hêla/alîyê Allah (ac) ve ku ji ilim û edalet hikmeta xwe ve bêkêmasîye nazil bûye. Qanûnên beşerî bitemamî ji van sifetan mehrûm in. Lewre ew qanûnên beşerî jî ji aqil û hewayê însan û bi destê wî hatîye nivîsandin ku insan ji hêla ilim û edalet û dadwerîyê de/hakemtîyê de bi qisûr û bi kêmasî ye. Ji ber vê ye ku qanûnên Allah (ac) di dirêjahîya dîrokê de bi sedsalan bi awayekî neguherbar hatîye tetbîqkirin. Lê qanûnên beşerî her çend salan carekî li gorî hewcetîya gel ji nû de tên guhertin. Qanûnên Allah (ac) çavkanîya aşitî û aramî û edalet û ewlehîyê ye. Lê qanûnên beşerî dibin sedema şer û karesatî û malmîratî û zilim û alozîyê.
Wekî din ji bo hikmetên ku Qur'ana Kerîm Kitêbeke mufesselbûyî/kitekitbûyî ye, bnr. 6/En’âm, 55.)
وَاِنْ تُطِعْ اَكْثَرَ مَنْ فِي الْاَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ
Eger tu bibî tabiê piranîya li ser rûyê erdê, wê te ji rêya Allah bizivirînin/jirêbikin. Ew bitenê didin pey zennê û ew karên xwe tenê bi texmînên bêbingeh dikin.
(Ji bo gotinên Allah (ac) der barê piranî û kêmanî de bnr. 11/Hûd, 40. Li ser lêgerîna heqîqetê di derê wehîyê ku bi “tabîbûna zennê” tê binavkirin bnr. 10/ Yûnus, 36.)
اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَب۪يلِه۪ۚ وَهُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَد۪ينَ
Bêguman Rabbê te, kesên ji rêya wî xerifîne jî û bi yên di hîdayetê de ne jî çêtir dizane.
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ اِنْ كُنْتُمْ بِاٰيَاتِه۪ مُؤْمِن۪ينَ
(Di muqabela gotinên muşrîkan ku dixwazin we têxin gumanan û dibêjin “Nexwe hûn (heywan) ên bi destên xwe serjê dikin/digurênin dixwin lê ew ên ku Allah wan dikuje naxwin?”) eger hûn bi ayetên wî (Allah) bawer in ji (goştê) heywanên li ser wan navê Allah hatibe zikirkirin (û bên serjêkirin) bixwin.
وَمَا لَكُمْ اَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ اِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ اِلَيْهِۜ وَاِنَّ كَث۪يرًا لَيُضِلُّونَ بِاَهْوَٓائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُعْتَد۪ينَ
Ma çi bûye ji we hûn ji ew (heywan) ên ku navê Allah li ser hatîye zikirkirin, naxwin? -Ew ên hûn ji bêçareyî dixwin ne tê de- wî (Allah) tiştên ku ji bo we heram in bi eşkerehî beyan kiriye. Bi rastî pirên wan bi nezanî û li gorî hewayên xwe (însanan) dixerifînin. Bêguman Rabbê te bi yên ji hedê xwe borîne çêtir dizane.
وَذَرُوا ظَاهِرَ الْاِثْمِ وَبَاطِنَهُۜ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَكْسِبُونَ الْاِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ
Dev ji (her çeşîdê) gunehên eşkere û yên bi dizî berdin! (Lewre) ên ku gunehan bi dest xwe dixin wê ji ber gunehên xwe yên dikin bêne cezakirin.
وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ وَاِنَّهُ لَفِسْقٌۜ وَاِنَّ الشَّيَاط۪ينَ لَيُوحُونَ اِلٰٓى اَوْلِيَٓائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْۚ وَاِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ۟
Ji (goştê heywan) ên ku navê Allah li ser wan ne hatîye zikirkirin nexwin. (Çimkî) ew fisq bixwe ye. Bêguman şeytan, ji bo ku bi we re mucadele bikin (bi gumanên wisan) pistepistê/telqînê li dostên xwe dikin. Eger hûn îtaetî wan bikin (û hûn jî bawer bin ku heywanên mirar helal in û tên xwarin) bêguman hûn ê jî bibin ji muşrîkan.
اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ي بِه۪ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَاۜ كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِر۪ينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
Ma rewşa wî kesê ku (ji ber kufra xwe) mirî bû û me ew (bi hîdayetê) vejinand/sax kir û ji bo ku di nava însanan de bimeşe me nûr da wî û ew kesê ku di nava tarîtîyên (kufrê) de mabe û nikaribe derkeve qet dibe weke hevdu? Amelên ku dikin ji kafiran re wiha hatîye xemilandin.
وَكَذٰلِكَ جَعَلْنَا ف۪ي كُلِّ قَرْيَةٍ اَكَابِرَ مُجْرِم۪يهَا لِيَمْكُرُوا ف۪يهَاۜ وَمَا يَمْكُرُونَ اِلَّا بِاَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Bi vî awayî ji bo ku hîlekarî û tevdanê bikin me di her bajarî de mezinên wan kir mucrîmên/gunehkarên wê derê. Hal ev e ku kemînên wan, bitenê zerar dide wan bixwe. Ne di şiûra wê de ne jî.
وَاِذَا جَٓاءَتْهُمْ اٰيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰى نُؤْتٰى مِثْلَ مَٓا اُو۫تِيَ رُسُلُ اللّٰهِۜ اَللّٰهُ اَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُۜ سَيُص۪يبُ الَّذ۪ينَ اَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَعَذَابٌ شَد۪يدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ
Dema ji wan re ayetek/mucîzeyek bê, dibêjin: “Heta ew (rîsalet) a ji pêxemberên Allah re hatîye ji me re jî neyê dayîn em tu carî îmân naynin.” Allah, herî çêtir dizane ku wê rîsaleta xwe bide kî. Ji gunehkarên mucrîm re ji ber kemînên danîne li îndallah/li cem Allah zillet/riswatî heye û wê ezabekî dijwar li wan bikeve/îsabetî wan bike.
فَمَنْ يُرِدِ اللّٰهُ اَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْاِسْلَامِۚ وَمَنْ يُرِدْ اَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَاَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَٓاءِۜ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ
Allah, bixwaze kî bigihîne hîdayetê (ji bo pejirandina wî) singa wî/qelbê wî (li îslâmê) fireh dike. Bixwaze kî bixerifîne jî wekî ku ber bi asîmanan ve bilind dibe singa wî teng dike û dişidîne. Herwiha Allah, wî kesê ku îmân neanîye wiha mehkûmê ricsê/gemarê/ezabê dike. (An jî ricsê li ser kesên îmân neanîne kom dike.)
وَهٰذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَق۪يمًاۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ
Ev, rêya Rabbê te ya rasterast e. Bêguman em ji qewmekî ku şîretan digirin û difikirin re ayetên xwe bi kitekit/mufesselbûyî beyan dikin.
(Ji bo hikmetên ku Qur'ana Kerîm Kitêbeke mufesselbûyî/kitekitbûyî ye, bnr. 6/En’âm, 55.)
لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
Ji wan re li cem Rabbê wan Darus’selam/Warê xweşîyê heye (ku li wê derê derd û xem û keder tune û wê li wir di nav hizûr û xweşîyê de bin û wê ji hemû qisûran jî parastî bin). Ji ber amelên wan (ên salih) welîyê wan Allah e.
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَم۪يعًاۚ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْاِنْسِۚ وَقَالَ اَوْلِيَٓاؤُ۬هُمْ مِنَ الْاِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَٓا اَجَلَنَا الَّذ۪ٓي اَجَّلْتَ لَنَاۜ قَالَ النَّارُ مَثْوٰيكُمْ خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اِلَّا مَا شَٓاءَ اللّٰهُۜ اِنَّ رَبَّكَ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ
Roja ku wan bi tevahî (vedijîne û hemûyan) dicivîne (wê wiha gazî wan bike): “Gelî civaka cinan! (Ji bo ku wan ji rêya heq vegerînin) we pirên însanan averê kirin. Dostên wan ên ji însanan jî wê bibêjin: “Rabbê me! Em ji hevdu sûdmend bûn û em gihîştin wexta ku te ji me re danîbû (ecelê xwe).” (Allah) dibêje: “Ji ew ên Allah xwestîye pê ve cihê we agir e û hûn ê di wir de ebedî bimînin.” Bêguman Rabbê te (xwedî hikum û hikmet) Hakîm û (zanayê her tiştî) Alîm e.
وَكَذٰلِكَ نُوَلّ۪ي بَعْضَ الظَّالِم۪ينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ۟
Bi vî awayî ji ber (xerabî û guneh) ên ku kirine, em hinên zalim li ser hinên din dikin welî/dost û rêveber/tabî.
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ اٰيَات۪ي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَٓاءَ يَوْمِكُمْ هٰذَاۜ قَالُوا شَهِدْنَا عَلٰٓى اَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ كَانُوا كَافِر۪ينَ
(Dema ku Allah roja qiyametê dibêje:) “Gelî civaka cin û însanan! Ma ji nava we pêxemberên ku ji we re ayetên min dixwendin û hûn bi vê roja ku hûn leqayî wê hatine hişyar dikirin nehatibûn?” (Ew jî wiha dibêjin:) “Em di aleyha nefsên xwe de şahid in.” Heyata dinyayê ew xapandin û li kafirtîya xwe bixwe şahidî kirin.
ذٰلِكَ اَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرٰى بِظُلْمٍ وَاَهْلُهَا غَافِلُونَ
Ev ji ber vê ye; Rabbê te ne ew e ku bi zilim/bi neheqî gelên xafil ji nîşka ve helak bike.
وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُواۜ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ
Ji her yekî re di berdêla karên ku kirine de dereceyên/mertebeyên (bi dest xistine) heye. Rabbê te ji tiştên ku ew dikin ne xafil e.
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِۜ اِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَٓاءُ كَمَٓا اَنْشَاَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ اٰخَر۪ينَۜ
Rabbê te (ew e ku her tişt muhtacê wî ye lê ew ne hewcedarê tu kesî) Xaniy û xwedî rahmet e. Eger bixwaze dê we tune bike û -wekî ku hûn ji zurîyeta qewmekî anîbûn- wê di şûna we de qewmekî din bîne.
اِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَاٰتٍۙ وَمَٓا اَنْتُمْ بِمُعْجِز۪ينَ
Tiştê ji we re hatîye wead kirin, bêguman wê were. Hûn nikarin (me) aciz/neçar bihêlin.
قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلٰى مَكَانَتِكُمْ اِنّ۪ي عَامِلٌۚ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَۙ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
Bibêje: “Gelî qewmê min! Çi ji we tê bikin/texsîr nekin. Çi ji destê min tê ez ê jî bikim/texsîr nakim. Di pir nêz de aqûbeta (xweşik) aîdê kî ye, hûn ê bizanibin/fêhm bikin. Bêguman zilimkar tu carî nagihîjin xelasîyê.”
وَجَعَلُوا لِلّٰهِ مِمَّا ذَرَاَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْاَنْعَامِ نَص۪يبًا فَقَالُوا هٰذَا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَهٰذَا لِشُرَكَٓائِنَاۚ فَمَا كَانَ لِشُرَكَٓائِهِمْ فَلَا يَصِلُ اِلَى اللّٰهِۚ وَمَا كَانَ لِلّٰهِ فَهُوَ يَصِلُ اِلٰى شُرَكَٓائِهِمْۜ سَٓاءَ مَا يَحْكُمُونَ
Ji çandinî û heywanên ku Allah xuliqandîye parek ji Allah re veqetandin û (li gorî zena xwe) wiha gotin: “Ev ji Allah re, ev jî ji şirîkên (ji pûtên) me re ye”. Para ji şirîkên wan re ye nagihîje Allah. Lê para ku ji bo Allah e digihîje şirîkên (pûtên) wan. Çi hikmekî xerab didin.
(Muşrîkan xêzekî li nîvê çandinîyan didan û ji bo qismekî digotin: “Ev aîdê Allah e.” Ji bo qismê din jî digotin: “Ev jî aîdê îlâhên me ye”. Dema palehîyê (dirûnê/debrê) eger ji para ku ji Allah (ac) re veqetandine bi ser para pûtên wan de biçûna digotin: “Îlâhên me hewcedartir in” û wê ne datanîn cihê wê. Lê para ku ji pûtên xwe re veqetandine bi ser para Allah (ac) ve biketana ji wê derdixistin û datanîn şûna wê. Dema ku ihtîyacîyeke wan çêdibû ji para Allah derdixistin û didan mêvanan û feqîran û rêwingên di rê de mane. Lê belê destê xwe ne didan para ku ji pûtan re veqetandine. Rewş ji bo heywanên ku ji Allah (ac) re weqif dikirin jî ev bû. Dema hewcetîyê de hincetekî ji xwe re didîtin û heywanên ji Allah (ac) re weqif kiribûn digurandin/serjê dikirin û dixwarin. Lê destê xwe ne didan heywanên ku ji pûtên xwe re weqif kiribûn. (İbnî Ebî Hatîm, 7911-7916; Taberî, 13899-13907)
Birastî ev, pirsgirêkekî bawerîyê ye ku di her dewrê de tezahûrên wê yên cudahî hene. Di bingeha wê de jî ev têgihana/fehmbarîya muşrîkan ku taybetîya wan a hevpar e heye: “Şirîkên xwe ji Allah zêdetir tazîm dikin û herî zêde nêzî xwe dibînin”. Ji bo îro em dikarin mînakekî wiha bidin: Kengê çêr û xeber û siqêf bi Allah bê kirin ew kesên ku behsa xweşbînî û hikmetê dikin, dema ku mezin û pêşîyên wan tên rexnekirin bi hêrs û xezebeke wisan dikevin ku nayê terîfkirin. Mînakekê din jî ev e: Ew kesên ku soz û ehdên li ser navê Allah didin wê soza xwe xera dikin lê dema li ser navê heyînên li gorî wan pîroz in/qudsî ne sond dixwin çawa dikevin cizbeyê û heta ji wan tê girêdayîyê wê soza xwe dimînin. Hin kes jî ji bo çûyîna Hecc û ûmrê mazeretên curbicur didin pêş, lê ji bo serdanên salane ya “feyzê” ji alîyekî dinyayê tên û diçin alîyê din.)
وَكَذٰلِكَ زَيَّنَ لِكَث۪يرٍ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ قَتْلَ اَوْلَادِهِمْ شُرَكَٓاؤُ۬هُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ د۪ينَهُمْۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
Weke vê, şirîkên wan ji pirên muşrîkan re kuştina zarokên wan da xemilandin. Ji bo ku hem wan helak bike û hem jî dînê wan di aleyha wan de têr guman/tevlîhev bike. Eger Allah bixwesta nikaribûn vêya bikin. Tu wan û bêbextîyên ji ber xwe lihev anîne bi serê xwe bihêle.
(Muşrîkan zaroyên xwe yên qîzîn bi sedema endîşeya/fikara rizqê wan (6/En’âm, 151) û hetîketîya bi dîl ketina/êsîr bûna wan (16/Nahl, 58-59) û di şer û nîqaşan de bêalîkarîya malbatên xwe (43/Zuxruf, 18) ewana dikuştin. Ev adeta cahiltîyê îro hêj bi şerm/bi nexwestin û bi zarokjiberbirinê/bi kurtajê heyîna xwe didomîne. Zarokên xwe yên kurîn jî ji pûtên xwe re qurban dikirin. Ev adeta cahiltîyê jî bi vê awayê didome ku; gelek malbat zarokên xwe yên kurîn ji bo armanc û rûmetên li cem wan pîroz û qudsî ne (29/Ankebût,25) dişînin mirinê û qurban dikin.)
وَقَالُوا هٰذِه۪ٓ اَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌۘ لَا يَطْعَمُهَٓا اِلَّا مَنْ نَشَٓاءُ بِزَعْمِهِمْ وَاَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَاَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهَا افْتِرَٓاءً عَلَيْهِۜ سَيَجْز۪يهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
Li gorî zena xwe gotin: “(Ew) heywanên (me ji îlâhên xwe re veqetandine) destnedayî ne. Ji me pê ve kes nikare ji wan bixwe. Pişta hinek ji wan heywanan (siwarbûn û barkirina wan) jî heram e.” Bêbextîyê (li Allah) dikin û (dema serjêkirinê de) navê Allah li ser hinek heywanan zikir nakin. Ji ber bêbextîyên wan (Allah) wê wan ceza bike.
وَقَالُوا مَا ف۪ي بُطُونِ هٰذِهِ الْاَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلٰٓى اَزْوَاجِنَاۚ وَاِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ ف۪يهِ شُرَكَٓاءُۜ سَيَجْز۪يهِمْ وَصْفَهُمْۜ اِنَّهُ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ
(Û dîsa) gotin: “Tiştê di zikê wan (heywanên ku me ji îlâhên xwe re veqetandîye eger zindî be) bitenê aîdê zilamên me ne. (Xwarina ji wan) ji jinên me re heram e. Dema mirî bizê hemû (jin û mêr) tê de şirîk in.” (Wê Allah) ji ber lihevanînên wan (ên ku dibêjin ‘Ev helal e’ an ‘Ev heram e’) dê wan bide cezakirin. Bêguman Allah (xwedî hikum û hikmet) Hakîm û (zanayê her tiştî) Alîm e.
قَدْ خَسِرَ الَّذ۪ينَ قَتَلُٓوا اَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ افْتِرَٓاءً عَلَى اللّٰهِۜ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَد۪ينَ۟
Ew ên bi nezanî û bêhişî zarokên xwe kuştine û ew ên bêbextîyê li Allah dikin û rizqên ku (Allah) daye wan (ji cem xwe) heram kirine; bi rastî ew di xusraneke qethî de ne, muheqeq ew xerifîne û rêya rast jî nedîtine.
وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْشَاَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا اُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍۜ كُلُوا مِنْ ثَمَرِه۪ٓ اِذَٓا اَثْمَرَ وَاٰتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِه۪ۘ وَلَا تُسْرِفُواۜ اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِف۪ينَۙ
Ew ê bexçeyên bi çardax û bêçardax û darxurme û çandinîyên ku mêweyên wan rengereng in û zeytûn û hinarên hin wekhev in û hin jî ji hev cuda ne xuliqandîye ew e. Dema ku fêkî didin ji fêkîyên wan bixwin. Dema çinandinê (xeritandinê) heqqê wan (zekât/sedeqe) bidin. Îsraf nekin. Lewre ew (Allah), ji musrîfan hez nake.
وَمِنَ الْاَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًاۜ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّٰهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِۜ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُب۪ينٌۙ
Ji heywanan hinekan ji bo bar kişandinê û hinek jî ji bo binraxê/doşekê (ji bo hirîya wan xuliqandîye, ew e.) Ji rizqê ku Allah daye we bixwin, nedin pey gavê şeytan. (Lewre) ew (şeytan) neyarê we yê eşkere ye.
ثَمَانِيَةَ اَزْوَاجٍۚ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِۜ قُلْ آٰلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَيَيْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ اَرْحَامُ الْاُنْثَيَيْنِۜ نَبِّؤُ۫ن۪ي بِعِلْمٍ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَۙ
(Allah) heşt cot (heywan xuliqandine). Ji mêşin du cot û ji bizin jî du cot. Ji wan re bibêje: “Ma (Allah) her duyên nêr (yê mêşin û bizin) an jî herdû mê yan jî tiştên di rehma her du yên mê de ne (li we) heram kirine? Eger hûn di lihevanînên xwe (yên ku hûn dibêjin ‘Ev helal e û ev heram e’) de rastin, ka vêya bi zanebûn/li ser ilmekî ji min re bibêjin.”
وَمِنَ الْاِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِۜ قُلْ آٰلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَيَيْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ اَرْحَامُ الْاُنْثَيَيْنِۜ اَمْ كُنْتُمْ شُهَدَٓاءَ اِذْ وَصّٰيكُمُ اللّٰهُ بِهٰذَاۚ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ۟
Ji deveyan dido û ji dewaran jî du cot (xuliqand). Bibêje: “(Allah) herdû nêr an herdû mê heram kiriye? An jî ew (berx) ên ku di rehma her duyên mê de (heram kiriye)?” Qey dema Allah ev li we wesîyet dikir hûn (li wê de rê) şahid bûn?” Ma ji wî kesê bi nezanî ji bo ku însanan bixerifîne derewan lihev tîne û bêbextîyê li Allah dike zalimtir kî ye? Bêguman Allah civaka zilimkaran hîdayet nake.
قُلْ لَٓا اَجِدُ ف۪ي مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلٰى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُٓ اِلَّٓا اَنْ يَكُونَ مَيْتَةً اَوْ دَمًا مَسْفُوحًا اَوْ لَحْمَ خِنْز۪يرٍ فَاِنَّهُ رِجْسٌ اَوْ فِسْقًا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ بِه۪ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَاِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ
Bibêje: “Di nava wan ayetên ku ji min re wehîy bûne de ji bo kesê nanxwer re; ji xeynî (wê ya negihîştîye kêrê) mirar û xwîna herikandî û goştê beraz -ku bêşik ew, pîs e- an jî heywaneke ji xeynî Allah navê yekî din hatibe zikirkirin û li ser fisqê hatîye serjêkirin ne tê de, ez tiştekî heramkirî nabînim. Kî jî mecbur/di zorê de bimîne û zêde pê de neçe û ji sînor dernekeve dikare ji evanan bixwe, bêguman Rabbê te (yê ku gunehan dibexşîne/efû dike û disitirîne û ji aqubeta gunehan evdên xwe diparêze) Xafûr û (li ser evdên xwe pir bi merhamet) Rahîm e.”
وَعَلَى الَّذ۪ينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذ۪ي ظُفُرٍۚ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَٓا اِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَٓا اَوِ الْحَوَايَٓا اَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍۜ ذٰلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْۘ وَاِنَّا لَصَادِقُونَ
Me ji wan ên cihû re hemû (heywan) ên bi simûçk (dewarên mîna ga, gamêş, çêlek ên bi neynûk) heram kiribûn. Ji xeynî bezê ku bi pişta wan ve girtîye an jî yên bi rodîyê wan ve ye û yên tevlî hestîyan bûye, me hemû bezên pez û dewaran jî heram kir. Ji ber piroletîya/aşirîtîya wan me ew bi vî awayî ceza kir. Bêguman em, her rastbêj in.
فَاِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍۚ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِم۪ينَ
Eger ew te biderewînin/tekzîb bikin ji wan re bibêje: “Rabbê we xwedî rahmeteke fireh e. Lê ezabê wî, ji civakeke gunehkar nayê vegerandin.”
سَيَقُولُ الَّذ۪ينَ اَشْرَكُوا لَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَٓا اَشْرَكْنَا وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬نَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍۜ كَذٰلِكَ كَذَّبَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰى ذَاقُوا بَأْسَنَاۜ قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَاۜ اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ اَنْتُمْ اِلَّا تَخْرُصُونَ
Ew ên ji Allah re şirîkan çêdikin wê bibêjin: “Eger Allah bixwesta ne me û ne jî bav û kalên me (jê re) şirîk çêdikir. Û me tiştek jî heram nedikir. Ew (muşrîk) ên berî wan (jiyîbûn) jî heta ezabê me tehm kirin bi vê awayê derewandin. Bibêje: “Li cem we ilmekî ku hûn ji me re têxin holê heye? Hûn bitenê didin pey zenê û hûn tenê bi texmîn kar/îş dikin.”
(Ji bo bersiva nêzikayîya/berpêbûyîna muşrîkan ya bextparêz/qederparêz bnr. 16/Nahl, 35. Li ser lêgerîna heqîqetê di derê wehîyê ku bi “tabîbûna zennê” tê binavkirin bnr. 10/Yûnus, 36.)
قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُۚ فَلَوْ شَٓاءَ لَهَدٰيكُمْ اَجْمَع۪ينَ
Bibêje: “Delîlên nekêm/eşkere/herî serdest/herî bi bandor aîdê Allah e. Eger (Allah) daxwaz bikira wê hûn hemû hîdayet bikira.”
قُلْ هَلُمَّ شُهَدَٓاءَكُمُ الَّذ۪ينَ يَشْهَدُونَ اَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذَاۚ فَاِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْۚ وَلَا تَتَّبِعْ اَهْوَٓاءَ الَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا وَالَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ۟
Bibêje: “De heydê şahidên xwe yên wê şahidî bikin ku Allah ev heram kiriye bînin (em bibînin).” Eger şahidî bikin tu bi wan re şahidî neke. Nede dûv hewayên/hewesên wan kesên ku ayetên me înkar dikin û (wan kesên) îmân bi roja axîretê naynin. (Ka wê tu yê çawa bidî pey wan?) Ew, hin heyînan bi Rabbê xwe re yek/wekhev digirin.
قُلْ تَعَالَوْا اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ اَلَّا تُشْرِكُوا بِه۪ شَيْـًٔاۜ وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَانًاۚ وَلَا تَقْتُلُٓوا اَوْلَادَكُمْ مِنْ اِمْلَاقٍۜ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَاِيَّاهُمْۚ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَۚ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Bibêje: “Werin ez tiştên ku Rabbê we ji we re heram kiriye bixwînim. Qet tu tiştekî jê re nekin şirîk, li dê û bavê xwe qencîyê bikin, ji tirsa feqîrtîyê zarokên xwe nekujin -em we jî û wan jî dirizqînin-. Dizî dibe eşkere dibe nêzî fuhşîyatê nebin. Bi neheqî canê ku Allah (kuştina wî) heram kiriye nekujin.” (Allah) van li we ferman kiriye da ku hûn têbigihîjin/aqil bikin.
وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَت۪يمِ اِلَّا بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُ حَتّٰى يَبْلُغَ اَشُدَّهُۚ وَاَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْم۪يزَانَ بِالْقِسْطِۚ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا وَاِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبٰىۚ وَبِعَهْدِ اللّٰهِ اَوْفُواۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَۙ
“Heta ku bîrewer/kâmil/balix dibin, ji xeynî rewşa qencîyê nêzî malên sêwîyan nebin. Wezin û pîvanê li ser edaletê pêk bînin. Em li tu kesî ji xeynî taqata/quweta wî pê ve teklîf/bar lê nakin. Dema hûn peyîvîn, eqrebayên we bin jî dadwer/adil bin û girêdayîyê sozên xwe yên (ku we daye) Allah (an jî ya ku wî ji we sitendîye) bimînin.” Ji bo ku hûn bifikirin û şîretan bigirin (Allah) ev li we emir kir.
وَاَنَّ هٰذَا صِرَاط۪ي مُسْتَق۪يمًا فَاتَّبِعُوهُۚ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَب۪يلِه۪ۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
Ha ev, rêya min a rasterast e. Bidin pey wê (rê yê). Nedin pey rêyên ku (we) ji rêya wî (ji rêya Allah a rasterast) vedigerînin. Bi vêya şîret li we kir, hêvî heye ku hûn xwe biparêzin.
(Ibnî Mesûd (ra) wiha qotîye: “Rasûlullah (ass) rojekî bi destê xwe xêzekî kişand û wiha got: ‘Ev rêya Allah (ac) e ku rêya rasterast e.’ Piştre li rast û çepê wê xêzê de hin xêzên din kişand û wiha got: ‘Ev (xêzên hanê), her yek ji wan rêyek e ku li serê her rêyekî de şeytanek heye û gazî wê rêyê dike.’ Rasûlullah (ass) paşê ev ayet xwend.” (Darimî, 202; Ahmed, 4437)
Qur'an û sunneta sehîh dide zanîn ku rêya heq her yek e û ew jî bi wehîyê eşkerebûyî ye (2/Baqara, 38) û rêyên ji xeynî vê bi tevahî rêşaşîtî ne (10/Yûnus, 32) û ew kesên bi dûv rêyên din ketine di heqîqetê de jirêketine û tabiê hewayên xwe bûne (45/Câsîye,18).)
ثُمَّ اٰتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذ۪ٓي اَحْسَنَ وَتَفْص۪يلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَٓاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ۟
Paşê ji bo ku em (nîmetên xwe yên) li ser kesên qencîkar temam bikin û her tiştî beyan/tafsîl bikin û bigihînin hîdayet û rehmetê me Kitêb (Tewrat) dabû Mûsa. Hêvî dibe ku ew bi derketina hizûra Rabbê xwe îmân bînin.
وَهٰذَا كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَۙ
Ev a ku me nazil kiriye Kitêbeke pîroz e. Bidin pey wê û bitirsin û xwe biparêzin da ku rahmet li we bê kirin.
اَنْ تَقُولُٓوا اِنَّمَٓا اُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلٰى طَٓائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَاۖ وَاِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِل۪ينَۙ
Ji bo ku hûn nebêjin: “Kitêb bitenê ji her du civakên berî me (Cihûyan û Filleyan) re hatîye daxistin û haya me ji tiştên ku hîn bûne tune…”
اَوْ تَقُولُوا لَوْ اَنَّٓا اُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّٓا اَهْدٰى مِنْهُمْۚ فَقَدْ جَٓاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌۚ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِ وَصَدَفَ عَنْهَاۜ سَنَجْزِي الَّذ۪ينَ يَصْدِفُونَ عَنْ اٰيَاتِنَا سُٓوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ
An jî ji bo ku hûn nebêjin: “Kitêb ji me re bihata daxistin em ê ji wan zêdetir li ser rêya rast bûna.” Bi rastî ji we re ji Rabbê we delîleke apeşkere û hîdayet û rahmet hatîye. Ma ji wî kesê ku ayetên Allah diderewîne û rûyê xwe jê vedigerîne (an jî ji bo ku însanan ji rêya heq vegerîne li ber xwe dide) zalimtir kî heye? Ew ên ji ayetên me rû vegerandine ji ber rûvegerandina wan em ê wan bi ezabekî herî xerab ceza bikin.
هَلْ يَنْظُرُونَ اِلَّٓا اَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلٰٓئِكَةُ اَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ اَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ اٰيَاتِ رَبِّكَۜ يَوْمَ يَأْت۪ي بَعْضُ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا ا۪يمَانُهَا لَمْ تَكُنْ اٰمَنَتْ مِنْ قَبْلُ اَوْ كَسَبَتْ ف۪ٓي ا۪يمَانِهَا خَيْرًاۜ قُلِ انْتَظِرُٓوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ
Ma ew (ên ayetên Allah tekzîb dikin/diderewînin û berê însanan jê vedigerînin) qey (ji van pê ve) li hêvîya tiştekî din in ku melâiket an Rabbê te an jî hinek ayetên Rabbê te werin? Roja ku hinek ayetên Rabbê te hatin ew kesê berê de îmân neanîbe an jî bi îmana xwe xêrek bi dest nexistibe, êdî îmana wî feyde nadê. Bibêje: “(De ka) li bendê bisekinin/li hêvîyê bimînin. Bêguman em jî li hêvîyê ne/li bendê ne.”
(Rasûlullah (ass) wiha ferman kiriye: “Hetanî roj ji rojhilat dernekeve qiyamet ranabe. Ji însanan hin kes dema wê rewşê dibînin di heman demê de dixwazin ku îmân bînin. Ew kesên berê de îmân neanîbin û di îmana xwe de tu xêr bi dest nexistibin (amelên salih nekiribin) îmana wan a piştî wê lehzê feyde nade wan.” (Buxarî, 4635; Mûslîm, 157)
Ev ayet û hadîsê Rasûlullah (ass) bi me dide zanîn ku: Kesê îmân anîbe lê di îmananîna xwe de tu xêr bi dest nexistibe, yanê îmana xwe bi amelên salih ne dabe tesdîq kirin, îmana wî kesî qet tu feyde nade wî. Lewre îman; bawerî û amelkirina tiştên bawerî bi wan hatîye kirin e. Îmanekî bê amel wekî ku “tune” be û weke lodekî ji qebûl û tesdîqan pêkhatî be qet tu hukmê wî tune. Di dîroka îslâmê de xerabîya herî mezin ku bi îslâmê hatîye kirin ji wan yek jî ev raman e: “Îmana bê amel jî mimkûn e û hetanî îmanekî wiha bi îmana nebîyan û melâîketan û eshabîyan wekhev e.”
اِنَّ الَّذ۪ينَ فَرَّقُوا د۪ينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ ف۪ي شَيْءٍۜ اِنَّمَٓا اَمْرُهُمْ اِلَى اللّٰهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
Ew ên ku dînê xwe parçe parçe kirin û bûne firqe firqe (hene); tu têkilîya te bi wan re tune. Karê wan/îşê wan maye bi Allah. Paşê (Allah) wê wan ji kar û kirinên wan agahdar bike.
(Li ser mijara çawanîya parçekirina dîn bnr. 23/Mu’mînûn, 53.)
مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَاۚ وَمَنْ جَٓاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزٰٓى اِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
Kî bi qencîyekê bê (hizûra Allah) ji wî re bi qasî deh qatî wê berdêl bê dayîn. Kî jî bi xerabîyekê were ew ê tenê bi qasî wê bê cezakirin. Neheqî jî li wan nayê kirin.
قُلْ اِنَّن۪ي هَدٰين۪ي رَبّ۪ٓي اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍۚ د۪ينًا قِيَمًا مِلَّةَ اِبْرٰه۪يمَ حَن۪يفًاۚ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ
Bibêje: “Bêguman Rabbê min ez gihandim ser rêya rasterast. Dînê Îbrahîm, ya ripîrast/qewî û henîf. Ew ne ji muşrîkan bû.”
(Ji bo Milletê Îbrahîm bnr. 60/Mumtehîne, 4.)
قُلْ اِنَّ صَلَات۪ي وَنُسُك۪ي وَمَحْيَايَ وَمَمَات۪ي لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ
Bibêje: “Bêguman nimêja min û qurbana min û jiyana min û mirina min ji bo Allahê Rabbê aleman e.”
لَا شَر۪يكَ لَهُۚ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا۬ اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ
“Qet tu şirîkê wî tune. Ez bi vêya hatime emirkirin û ez ji muslîmên/ew evdên ku şirkê terk kirine û bi tewhîdê berê xwe dane Allah ya pêşîn im.”
(Ev ayetên hanê, tefsîr û îzaha tewhîdê û evdîtîyê û milletê Îbrahîm dikin. Kesê mumîn, sereta nimêj û qurban hemû îbadetên xwe yê bedenî û qelbî tenê bitenê ji Allah (ac) re dike. Di îbadetên wî de ji xeynî Allah (ac) ji tu heyînekî re qet tu par tune. Heyat û mirin ser de her tişt di destê Allah (ac) de ye. Qet tu heyînekî ku bi Allah (ac) re di kaînatê de teserrûfê dike an jî di vê rayeyê de ji xwe re hevpar kiribe tune. Ne bitenê îbadetên mumîn, jiyan û mirina wî jî bi tevahî ji Allah (ac) re ye. Ew, ji bo Allah (ac) dijî û ji bo Allah dimire. Qet tu meqsed û armanceke ji xeynî Allah (ac) ku ji bo wê heyata xwe bidomîne û di wê oxirê de bimire tune. Ji bo îzahata tewhîdê ya berfirehî bnr. 1/Fatîhe, 5.)
قُلْ اَغَيْرَ اللّٰهِ اَبْغ۪ي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍۜ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلَّا عَلَيْهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰىۚ ثُمَّ اِلٰى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ ف۪يهِ تَخْتَلِفُونَ
“Digel ku ew Rabbê her tiştî ye, ma dibe ku ez ji xeynî Allah li Rabbekî din bigerim?” Keda/qezenca her kesî ji wî re ye. Qet tu kesê sûcdar cirma yekî din hilnagire. Paşê vegera we bi bal Rabbê we ve ye. Û ew, ji tiştên ku hûn li ser bi hev nakin (çi heq û rast e) dê we haydar bike.”
وَهُوَ الَّذ۪ي جَعَلَكُمْ خَلَٓائِفَ الْاَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ ف۪ي مَٓا اٰتٰيكُمْۜ اِنَّ رَبَّكَ سَر۪يعُ الْعِقَابِۘ وَاِنَّهُ لَغَفُورٌ رَح۪يمٌ
Ew ê ku we li ser rûyê erdê kiriye xelîfe ew (Allah) e. Ji bo ku we bi wan tiştên ku daye we biceribîne, ew ê ku dereceyên we hinekan li ser hinekan re girtîye (jî) ew e. Bêguman Rabbê te yê ku cezayê wî pir bi lez e/lezgîn e. Bêguman ew, (yê ku gunehan dibexşîne/efû dike û disitirîne û ji aqubeta gunehan evdên xwe diparêze) Xafûr û (li ser evdên xwe pir bi merhamet) Rahîm e.